Maar behalve een snack is rujak nog meer. Sommige gerechten hebben namelijk binnen de Javaans-Surinaamse cultuur een speciale betekenis of worden bij speciale gelegenheden gegeten. Rujak dient ook als ceremonieel gerecht bij de slametan mitoni. Mitoni is een van de vele ceremoniën ter gelegenheid van een overgang in de levenscyclus van een persoon. Mitoni, gehouden in de zevende maand van de eerste zwangerschap van een vrouw, is afgeleid van het Javaanse woord pitu, wat zeven betekent. Deze feestelijke bijeenkomst wordt meestal thuis gehouden met naaste familie en vrienden en heeft als doel de kans op een goed verloop van de bevalling te vergroten. Daarnaast wenst men voor een goede gezondheid van de moeder.[1] Zoals de naam doet vermoeden speelt het getal zeven een belangrijke rol tijdens deze gebeurtenis. De aanstaande moeder wordt bijvoorbeeld gewassen in water van zeven huizen met zeven verschillende bloemen en er wordt gebruik gemaakt van zeven batikmotieven, elk met een eigen betekenis. De rujak die wordt uitgedeeld na het baden van de moeder bestaat ook uit zeven vruchten. Tezamen met dawet wordt de rujak zogenaamd verkocht door degene die het heeft gemaakt. Zogenaamd, omdat de persoon die rondgaat een kommetje bij zich draagt, waar de genodigden wat geld in doen, aldus de heer en mevrouw Amatsabari, kenners op het gebied van Javaanse tradities. De heer Amatsabari [2] is vaak woordvoerder tijdens een dergelijke ceremonie en vertelt in deze rol de gasten wat de bedoeling ervan is. De namen, de kleuren of het uiterlijk van de verschillende gerechten die worden genuttigd, waaronder dus rujak, verwijzen op een symbolische manier naar een succesvolle en voorspoedige bevalling. Met het eten van de rujak wenst men dat er geen tekortkomingen zullen zijn. In Suriname heb ik mij bovendien laten vertellen dat de verschillende smaken van rujak, zoals bitter, zoet, zuur, zout en pittig, de verschillende situaties en gevoelens symboliseren waar het ongeboren kind in zijn of haar leven kennis mee zal maken.[3] En als de rujak over het geheel genomen zoet smaakt is de ongeboren baby een meisje en als het pittig smaakt is het een jongen.[4]
In Nederland, en wellicht ook elders in de wereld, doet rujak het tevens goed als Oosterse salade van Indonesische komaf op de menukaart van restaurants. De populariteit van eetgelegenheden waar diverse kleine gerechten worden geserveerd heeft een hoge vlucht genomen de afgelopen jaren, zo ook restaurants met oosterse hapjes uit allerlei delen van Azië. Zo staan er behalve Japanse, Vietnamese en Thaise kleine gerechten ook Indonesische gerechten op de menukaart. Rujak wordt naast gerechten uit andere Aziatische keukens verheven tot een eigentijds culinair hapje. De tropische salade met appel, ananas en komkommer staat naast andere Indonesische gerechten als gado-gado en urupan bijvoorbeeld op de menukaart van LULU in Rotterdam[5] en was voorheen te bestellen bij LE:EN in Utrecht. Rujak is kortom een veelzijdig gerecht met verschillende smaken, betekenissen en verschijningsvormen[6].
Klik hier voor het recept.
[1] Prita Nur Aini. ‘Mitoni’, a baby shower Javanese way. 17-01-2010. Jakarta post
[2] Misran en Ngadima Amatsabari werden al eerder geïnterviewd voor het project ‘culinair erfgoed’ van STICHJI. Dit interview is ook te lezen op deze website. Voor deze tekst werd de heer Amatsabari telefonisch geraadpleegd.
[3] Djasmadi, Lisa. ‘Kinderen kweken; een antropologische beschouwing over informele adoptie onder verwanten’(2007) Scriptie Universiteit Utrecht.
[4] Pulandari, Tri Heriaty. ‘Mitoni: een Javaanse rituele slametan’. www.javanen.org
[6] Dit veelzijdige gerecht kent nog een andere functie, het maken en eten van rujak is voor de bewoners van Tapanuli namelijk een speciaal evenement dat na de oogst plaatsvindt. Meer lezen? Suryatini N. Ganie schreef er een artikel over in de Jakarta Post van 28-10-2007.